પ્રશ્ન: ભારતની એક પ્રાચીન કલા તરીકે ચર્મઉદ્યોગનો સવિસ્તર પરિચય આપો.
ભારતની પ્રાચીન પરંપરાઓમાં ચર્મકામ એટલે કે ચામડાની કારીગરીનું સ્થાન અત્યંત મહત્વનું રહ્યું છે. માનવીના જન્મથી મૃત્યુ સુધીની સફરમાં ચામડામાંથી બનેલી વસ્તુઓનો ઉપયોગ સદીઓથી થતો આવ્યો છે.
૧. પરંપરાગત પદ્ધતિ: પ્રાચીન સમયમાં જ્યારે પાલતુ પશુઓ મૃત્યુ પામતા, ત્યારે તેમના ચામડાનો ઉપયોગ ઉદ્યોગ માટે કરવામાં આવતો. આ ચામડાને કુદરતી રીતે ‘કમાવવાની’ (Processing) એક ખાસ જૂની પદ્ધતિ હતી, જેનાથી ચામડું મજબૂત અને લાંબા સમય સુધી ટકી રહે તેવું બનતું.
૨. ખેતી અને પાણી માટે ઉપયોગ: ખેતીપ્રધાન ભારતમાં કૂવામાંથી પાણી ખેંચવા માટે વપરાતા કોસ, મશકો અને પખાલી ચામડામાંથી બનાવવામાં આવતી હતી. આ સાધનો ખેડૂતો માટે પાયાની જરૂરિયાત હતા.
૩. સંગીતના સાધનોમાં મહત્વ: ભારતીય શાસ્ત્રીય અને લોકસંગીતના મુખ્ય વાદ્યો જેવા કે ઢોલ, નગારાં, ઢોલક, તબલાં અને મૃદંગ ઉપર મઢવામાં આવતું ચામડું ચર્મકલાની ઉત્તમ સિદ્ધિ છે.
૪. લુહાર અને યુદ્ધમાં ઉપયોગ: લુહારની ધમણો, વિવિધ પ્રકારના પગરખાં અને યુદ્ધના મેદાનમાં રક્ષણ આપતી ઢાલ તેમજ તલવાર રાખવા માટેના કવર (મ્યાન) તૈયાર કરવામાં પણ ચર્મકારીગરીનો ઉપયોગ થતો હતો.
૫. પ્રાણીઓ માટેના સાધનો: ઘોડા અને ઊંટ જેવા પાલતુ પ્રાણીઓ પર બેસવા માટેના પલાણ, લગામ, ચાબુકની દોરી અને તેમની સજાવટ માટેના સાજ ચામડામાંથી કલાત્મક રીતે બનાવવામાં આવતા.
૬. આધુનિક અને કલાત્મક ચર્મકામ: આજે આ કલા વધુ વિકસિત થઈ છે. રાજસ્થાનની પ્રખ્યાત ભરતગૂંથણવાળી મોજડીઓ, આકર્ષક બૂટ-ચંપલ, લેધરના પાકીટ, પટ્ટા અને બેગ્સ જેવી વસ્તુઓ ચર્મઉદ્યોગ દ્વારા મોટા પાયે તૈયાર થાય છે.
આમ, પ્રાચીન કાળથી જ ભારતીય લોકોના રોજિંદા જીવનમાં ચર્મકામ વણાયેલું છે, જે આપણી કારીગરીની સમૃદ્ધિ દર્શાવે છે.