પ્રશ્ન: ભારતની એક પ્રાચીન કલા તરીકે ‘હીરા-મોતીકામ અને મીનાકારી’ વિશે સવિસ્તર માહિતી આપો.
ભારત દેશ ત્રણેય બાજુએ આશરે ૭૫૧૭ કિલોમીટર જેટલો લાંબો દરિયાકિનારો ધરાવે છે. આ વિશાળ દરિયાઈ પટ્ટીને કારણે ભારતમાં પ્રાચીન સમયથી જ હીરા અને મોતી અસંખ્ય પ્રમાણમાં મળી આવે છે, જેના પરિણામે દરિયાઈ માર્ગે વિદેશો સાથે રત્નોનો મોટો વેપાર થતો રહ્યો છે.
ભારતીય કારીગરો દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા હીરાજડિત આભૂષણો ની માંગ વિશ્વભરમાં રહી છે. દુનિયાભરમાં જાણીતા કોહિનૂર અને ગ્રેટ મુઘલ જેવા કિંમતી હીરા પણ ભારતની જ ધરતીમાંથી મળી આવ્યા હતા.
પ્રાચીન કાળમાં રાજા-મહારાજાઓ, અમીરો અને શ્રેષ્ઠીઓ પોતાની શોભા વધારવા માટે હીરા, માણેક, મોતી, પન્ના અને નીલમ જેવા રત્નોનો ઉપયોગ કરતા. તેઓ પોતાના સિંહાસનો, મુગટો, બાજુબંધ અને કિંમતી માળાઓમાં આ રત્નો જડાવતા હતા.
મોતીકામ એ ગુજરાતની હસ્તકલાની એક અજોડ અને આગવી ઓળખ છે. ગુજરાતમાં કલાત્મક તોરણો, કળશ, પચિત, ચાકળા, લગ્નના નાળિયેર, ઈંઢોણી અને બળદના મોડિયા કે ઝૂલ જેવી ઘરગથ્થુ વસ્તુઓને મોતીઓથી સુશોભિત કરવાની અદભૂત પરંપરા છે.
સોના-ચાંદીના અલંકારોમાં કલાત્મક રંગ પૂરવાની કલા એટલે મીનાકારી. આ કલામાં ભારત વિશ્વમાં મોખરાનું સ્થાન ધરાવે છે. ખાસ કરીને વીંટી, હાર, એરિંગ અને ચાવીના ઝૂમખા જેવા દાગીનામાં લાલ, લીલો અને વાદળી જેવા તેજસ્વી રંગો પૂરવામાં આવે છે.
ભારતમાં મીનાકારીના કૌશલ્ય માટે જયપુર, દિલ્હી, લખનૌ, વારાણસી અને હૈદરાબાદ મુખ્ય કેન્દ્રો ગણાય છે. અહીંના કુશળ કારીગરો સોના-ચાંદીની વસ્તુઓ પર અત્યંત બારીક અને સુંદર મીનાકારી કામ કરવા માટે જગવિખ્યાત છે.
આમ, રત્નશાસ્ત્ર અને અલંકારોની બાબતમાં ભારતનો વારસો અત્યંત સમૃદ્ધ રહ્યો છે. આજે પણ ભારતીય જ્વેલરી ડિઝાઇન અને હસ્તકલા વૈશ્વિક બજારમાં પોતાનું વર્ચસ્વ જાળવી રાખીને દેશનું ગૌરવ વધારી રહી છે.
નોંધ: ભારતની આ કલાઓ માત્ર આભૂષણો પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે આપણી સંસ્કૃતિ અને પરંપરાનું અભિન્ન અંગ છે.