પ્રશ્ન: પ્રાચીન ભારતનું નગર આયોજન સવિસ્તર સમજાવો.
પ્રાચીન ભારત નગર આયોજનના ક્ષેત્રે અત્યંત સમૃદ્ધ અને વિકસિત હતું. તે સમયના નગરોનું માળખું અને બાંધકામ જોતા પ્રાચીન ભારતીયોની ઇજનેરી કલાના શ્રેષ્ઠ દર્શન થાય છે. સામાન્ય રીતે પ્રાચીન ભારતના નગરોને મુખ્ય ત્રણ વિભાગો માં વહેંચવામાં આવ્યા છે:
૧. શાસક અધિકારીઓનો ગઢ (સિટડલ): નગરનો આ ભાગ સૌથી સુરક્ષિત અને મહત્વનો માનવામાં આવતો હતો. શાસકોના રહેઠાણ માટે આ ગઢને નગરમાં સૌથી વધુ ઊંચાઈ ઉપર બાંધવામાં આવ્યો હતો, જેથી ત્યાંથી સમગ્ર નગર પર નજર રાખી શકાય.
૨. અન્ય અધિકારીઓના આવાસો ધરાવતું ઉપલું નગર: આ વિભાગ શાસક અધિકારીઓ પછીના વહીવટી અધિકારીઓ માટે હતો. આ નગરની સુરક્ષા માટે તેની ચારેબાજુ રક્ષણાત્મક દીવાલો બનાવવામાં આવી હતી. ઉત્ખનન દરમિયાન અહીંથી બે થી પાંચ ઓરડાવાળા પાકા મકાનો મળી આવ્યા છે, જે તે સમયની સુવિધાજનક જીવનશૈલી દર્શાવે છે.
૩. સામાન્ય નગરજનોના આવાસો ધરાવતું નીચલું નગર: નગરનો આ ત્રીજો વિભાગ સામાન્ય પ્રજાના વસવાટ માટે હતો. આ નગરના મકાનો મુખ્યત્વે હાથે ઘડેલી ઈંટો ના બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ વિભાગના મકાનો પાયાના સ્તર પર અને સપાટ જમીન પર જોવા મળતા હતા.
નગર આયોજનની વિશેષતાઓ: પ્રાચીન નગરોની કિલ્લેબંધી, રસ્તાઓનું કાટખૂણે છેદાવું અને પાણીના નિકાલ માટેની ગટર વ્યવસ્થા એ ભારતની સ્થાપત્યકલાની આગવી ઓળખ છે. શાસકોના ગઢને ઊંચાઈ પર રાખીને પૂર કે અન્ય કુદરતી આપત્તિઓથી બચાવવાનું આયોજન પણ જોવા મળે છે.
આમ, પ્રાચીન ભારતનું નગર આયોજન તે સમયની જરૂરિયાતો અને સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને અત્યંત વૈજ્ઞાનિક ઢબે કરવામાં આવ્યું હતું.