પ્રશ્ન: પ્રાચીન ભારતના વિશ્વવિખ્યાત વિદ્યાધામ તરીકે ‘નાલંદા વિદ્યાપીઠ’ નો સવિસ્તર પરિચય આપો.
પ્રાચીન ભારતનું અત્યંત ભવ્ય અને જગવિખ્યાત શિક્ષણ કેન્દ્ર નાલંદા વિદ્યાપીઠ બિહાર રાજ્યના પટના જિલ્લાના બડગાંવ ગામ પાસે આવેલી હતી. આ સ્થળ માત્ર શિક્ષણનું જ કેન્દ્ર નહીં પરંતુ ભારતીય સંસ્કૃતિનું પરમ તીર્થધામ ગણાતું હતું કારણ કે અહીં બૌદ્ધ ધર્મની સાથે સાથે જૈન ધર્મનો પણ સમન્વય જોવા મળે છે. ભગવાન મહાવીર સ્વામીએ અહીં ચૌદ ચાતુર્માસ કર્યા હોવાથી આ ક્ષેત્ર જૈન ધર્મ માટે પવિત્ર બન્યું હતું. પાંચમી સદીમાં ગુપ્ત વંશના રાજા કુમારગુપ્ત એ અહીં એક વિશાળ વિહાર બંધાવ્યો હતો જેણે નાલંદાની ખ્યાતિમાં મોટો વધારો કર્યો હતો. પાંચમીથી સાતમી સદી દરમિયાન આ વિદ્યાપીઠ તેના સુવર્ણકાળમાં હતી અને વિશ્વભરમાંથી જ્ઞાનના પિપાસુ વિદ્યાર્થીઓ અને સંશોધકો અહીં ખેંચાઈ આવતા હતા.
નાલંદા વિદ્યાપીઠ તેના અજોડ ગ્રંથાલયો માટે જાણીતી હતી જેમાં હજારો હસ્તલિખિત અમૂલ્ય ગ્રંથોનો સંગ્રહ હતો અને આ પુસ્તકાલય વિસ્તાર ‘ધર્મગંજ’ તરીકે ઓળખાતો હતો. ચીની પ્રવાસી યુએન-ગ્વાંગે સાતમી સદીમાં અહીં વર્ષો સુધી રહીને બૌદ્ધ ધર્મના ગૂઢ શાસ્ત્રોનો અભ્યાસ કર્યો હતો અને જ્યારે તે ચીન પરત ફર્યો ત્યારે પોતાની સાથે આશરે ૬૫૭ જેટલા હસ્તલિખિત ગ્રંથો લઈ ગયો હતો. વિદ્યાપીઠની ભવ્યતાનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે અહીં સાત મોટા ખંડો અને વ્યાખ્યાનો આપવા માટે આશરે ૩૦૦ જેટલા વિશાળ ખંડો આવેલા હતા. વિદ્યાર્થીઓને રહેવા માટે ખાસ મઠો તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા અને આ સમગ્ર વિદ્યાપીઠનો નિભાવ દાનમાં મળેલા સો જેટલા ગામોની આવકમાંથી થતો હતો જેના કારણે વિદ્યાર્થીઓને ભોજન, વસ્ત્રો અને રહેઠાણની સુવિધા સંપૂર્ણપણે વિનામૂલ્યે પૂરી પાડવામાં આવતી હતી.
નાલંદામાં અપાતું શિક્ષણ અત્યંત વ્યાપક હતું જેમાં તત્ત્વજ્ઞાન, શિલ્પકલા, મંત્રવિદ્યા, તર્કશાસ્ત્ર, યોગશાસ્ત્ર અને વ્યાકરણ જેવા વિવિધ વિષયોનો સમાવેશ થતો હતો. બૌદ્ધ ધર્મ અને વેદ ધર્મનું અહીં ઊંડું જ્ઞાન આપવામાં આવતું હતું જેના કારણે આ સંસ્થા વિશ્વની પ્રથમ સંપૂર્ણ રહેણાંક યુનિવર્સિટી તરીકે ઉભરી આવી હતી. લગભગ સાતસો વર્ષ સુધી વિશ્વભરમાં જ્ઞાનની જ્યોત પ્રજ્વલિત રાખનાર આ મહાન વિદ્યાપીઠનો અંત આક્રમણકારોના હાથે વિનાશ પામવાથી આવ્યો હતો. આજે ભલે નાલંદાના માત્ર ભગ્ન અવશેષો જ બચ્યા હોય, પરંતુ તે ખંડેરોમાં ભટકતી વખતે પણ ભારતની પ્રાચીન સમૃદ્ધિ, ઉચ્ચ નૈતિક મૂલ્યો અને ભવ્ય શૈક્ષણિક પરંપરાની જીવંત પ્રતીતિ થાય છે. આ અવશેષો સાક્ષી પૂરે છે કે ભારત એક સમયે વિશ્વગુરુ તરીકે શા માટે પ્રસ્થાપિત હતું.
આમ, નાલંદા વિદ્યાપીઠ એ ભારતીય જ્ઞાન અને વિદ્વત્તાનું અમર પ્રતીક છે.