ઓડિટરની દીવાની જવાબદારી (Civil Liability of Auditor)
પ્રસ્તાવના (Introduction):
ઓડિટર એ કંપનીના શેરહોલ્ડરો દ્વારા નિમાયેલો એક વિશ્વાસપાત્ર પ્રતિનિધિ છે. તેનું મુખ્ય કાર્ય હિસાબોની તપાસ કરી તેની સત્યતા અંગે અહેવાલ આપવાનું છે. જ્યારે ઓડિટર પોતાના કાર્યમાં બેદરકારી દાખવે અથવા પોતાની કાનૂની ફરજો બજાવવામાં નિષ્ફળ જાય, ત્યારે તેની સામે જે કાયદાકીય પગલાં લેવામાં આવે છે તેને ‘દીવાની જવાબદારી’ કહેવામાં આવે છે.
ઓડિટરની દીવાની જવાબદારી મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચાયેલી છે:
૧. બેદરકારી માટેની જવાબદારી
૨. કર્તવ્યભંગ માટેની જવાબદારી
૧. બેદરકારી માટેની જવાબદારી (Liability for Negligence)
- પ્રતિનિધિ તરીકે: ઓડિટર એ શેરહોલ્ડરોનો પ્રતિનિધિ ગણાય છે.
- કાળજી અને કુશળતા: ઓડિટરની ફરજ છે કે તેણે પોતાને સોંપાયેલું કામ પૂરી કાળજી, સાવધાની અને કુશળતાથી કરવું જોઈએ.
- નુકસાનનું વળતર: જો ઓડિટર કાર્યમાં કાળજી ન રાખે અને બેદરકારી બતાવે, અને તેના કારણે કંપનીને આર્થિક નુકસાન થાય, તો ઓડિટર તે નુકસાન ભરપાઈ કરવા જવાબદાર ઠરે છે.
- શરતો:
- જો કંપનીને નુકસાન થયું હોય પરંતુ ઓડિટરની બેદરકારી સાબિત ન થાય, તો વળતર માંગી શકાતું નથી.
- જો બેદરકારી સાબિત થાય પણ તેનાથી કંપનીને કોઈ આર્થિક નુકસાન ન થયું હોય, તો પણ વળતરનો દાવો કરી શકાતો નથી.
- દાવાની મર્યાદા: ઓડિટરની બેદરકારીથી કંપનીને નુકસાન થાય તો તેનો દાવો ફક્ત કંપની જ કરી શકે છે; કોઈ વ્યક્તિ કે શેરહોલ્ડર વ્યક્તિગત રીતે દાવો કરી શકતા નથી.
- કંપની ધારાની કલમ ૨૦૧: કંપની પોતાના આર્ટિકલ્સ દ્વારા ઓડિટરને તેની બેદરકારી કે વિશ્વાસભંગની જવાબદારીમાંથી મુક્તિ આપવાની કે વળતર આપવાની જોગવાઈ કરી શકતી નથી.
૨. કર્તવ્યભંગ માટેની જવાબદારી (Liability for Misfeasance)
- અર્થ: જ્યારે ઓડિટર પોતાના હોદ્દાનો દુરુપયોગ કરે અથવા જાણીજોઈને પોતાની કાનૂની ફરજોનું ઉલ્લંઘન કરે, ત્યારે તેને કર્તવ્યભંગ કહેવાય છે.
- કંપનીના વિસર્જન વખતે: આ જવાબદારી મુખ્યત્વે ત્યારે જ ઊભી થાય છે જ્યારે કંપનીનું વિસર્જન (Liquidation) થતું હોય.
- નાણાંની ઉચાપત: જો તપાસમાં સાબિત થાય કે ઓડિટરે નાણાં ખોટી રીતે વાપર્યા છે અથવા પોતાની પાસે રાખી મૂક્યા છે, તો તેને તે નાણાં પરત કરવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે.
- અધિકારી તરીકે: કંપનીના વિસર્જન સમયે સંચાલકો અને અન્ય અધિકારીઓની સાથે ઓડિટરનો પણ સમાવેશ થાય છે અને તેને કર્તવ્યભંગ માટે જવાબદાર ઠેરવી શકાય છે.
તારણ: ઓડિટરે પોતાના વ્યવસાયમાં પ્રમાણિકતા અને વ્યાવસાયિક કાળજી રાખવી અનિવાર્ય છે, અન્યથા તે દીવાની જવાબદારી હેઠળ નાણાકીય વળતર ચૂકવવા પાત્ર બની શકે છે.