ભૌતિક વિતરણનો અર્થ, ઘટકો અને મહત્વ (Physical Distribution)
પ્રસ્તાવના: માર્કેટિંગના ચાર મુખ્ય અંગો (Product, Price, Place, Promotion) માં વિતરણ (Place) એક નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે. ઉત્પાદન ભલે ગમે તેટલું ઉત્તમ હોય, પણ જો તે ગ્રાહક સુધી સાચા સમયે ન પહોંચે તો તેનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી. ભૌતિક વિતરણ એ એવી વ્યવસ્થા છે જે ચીજવસ્તુઓને ઉત્પાદન કેન્દ્રથી વપરાશના કેન્દ્ર સુધી કાર્યક્ષમ રીતે ખસેડે છે.
10 માર્કસના પ્રશ્ન માટે નીચેના પાંચ સ્તંભો સમજાવવા અનિવાર્ય છે:
- 1. ઓર્ડર પ્રોસેસિંગ (Order Processing): વિતરણ ચક્રની શરૂઆત ઓર્ડર મળવાથી થાય છે. આમાં ઓર્ડરની ચકાસણી, ક્રેડિટ ચેક, ઇન્વેન્ટરી તપાસ અને બિલિંગનો સમાવેશ થાય છે. કમ્પ્યુટરાઈઝ્ડ ઓર્ડર સિસ્ટમ દ્વારા સમયનો બચાવ થાય છે અને ગ્રાહકને ઝડપી સેવા મળે છે.
- 2. ઇન્વેન્ટરી મેનેજમેન્ટ (Inventory Management): ધંધામાં માલનો જથ્થો કેટલો રાખવો તે મોટો પ્રશ્ન છે. જો જથ્થો વધુ હોય તો મૂડી રોકાઈ જાય છે અને જો ઓછો હોય તો ઓર્ડર પૂરો ન થવાથી ગ્રાહક ગુમાવવો પડે છે. પેઢીએ ‘ઈષ્ટતમ જથ્થો’ (Economic Order Quantity) જાળવવો પડે છે.
- 3. વખાર વ્યવસ્થા (Warehousing): ઉત્પાદન આખું વર્ષ થતું હોય પણ વેચાણ અમુક સિઝનમાં જ થતું હોય (દા.ત. છત્રી કે ગરમ કપડાં). આવા સમયે માલનો સંગ્રહ કરવા વૈજ્ઞાનિક વખારોની જરૂર પડે છે. યોગ્ય લોકેશન પર વખાર હોવાથી પરિવહન ખર્ચ ઘટે છે.
- 4. માલ સામગ્રીની હેરફેર (Material Handling): વખારની અંદર માલને લોડ કરવો, અનલોડ કરવો અને યોગ્ય રીતે ગોઠવવો. જો આ પ્રક્રિયામાં આધુનિક મશીનરી (જેમ કે ફોર્કલિફ્ટ) વપરાય તો માલને નુકસાન ઓછું થાય છે.
- 5. પરિવહન (Transportation): આ ભૌતિક વિતરણનું સૌથી ખર્ચાળ અને મહત્વનું અંગ છે. માલની પ્રકૃતિ મુજબ રેલવે, ટ્રક, હવાઈ માર્ગ કે જળ માર્ગ પસંદ કરવામાં આવે છે. પરિવહનની ઝડપ બજારમાં માલની ઉપલબ્ધતા નક્કી કરે છે.
કોઈપણ પેઢી જ્યારે વિતરણ વ્યવસ્થા ગોઠવે ત્યારે નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં લે છે:
- બજારના પરિબળો: ગ્રાહકોની સંખ્યા, તેમની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને ખરીદીની આદતો.
- પેદાશના પરિબળો: જો વસ્તુ નાશવંત હોય તો ઝડપી વિતરણ જોઈએ, જો કિંમતી હોય તો વધુ સુરક્ષા જોઈએ.
- કંપનીના પરિબળો: કંપનીની નાણાકીય શક્તિ અને તેના લાંબા ગાળાના ઉદ્દેશ્યો.
1. સમય અને સ્થળ ઉપયોગિતા: વસ્તુને યોગ્ય સમયે (Time Utility) અને યોગ્ય સ્થળે (Place Utility) પહોંચાડીને તેની કિંમતમાં વધારો કરે છે.
2. ખર્ચ નિયંત્રણ: જો વિતરણ વ્યવસ્થા વ્યવસ્થિત હોય તો બિનજરૂરી હેરફેરનો ખર્ચ ઘટાડી શકાય છે, જે અંતે નફામાં વધારો કરે છે.
3. બજાર હિસ્સો: હરીફો કરતાં ઝડપી માલ પહોંચાડવાની ક્ષમતા બજારમાં કંપનીનો હિસ્સો મજબૂત બનાવે છે.
ઉપસંહાર: આમ, ભૌતિક વિતરણ એ માર્કેટિંગ પ્રક્રિયાની કરોડરજ્જુ સમાન છે. માત્ર ઉત્પાદન કરવાથી ધ્યેય સિદ્ધ થતો નથી, પરંતુ ગ્રાહકની જરૂરિયાત મુજબ તેને સમયસર અને યોગ્ય હાલતમાં માલ પહોંચાડવો એ જ સફળ માર્કેટિંગની નિશાની છેંત્રમાં ગતિશીલતા લાવે છે.