કૌશલ્ય વિનાનું જ્ઞાન છે, કેવળ વાણીની લાણી.”
પ્રસ્તાવના: યુવાધન અને શિક્ષણનો પડકાર
ભારત આજે વિશ્વનો સૌથી યુવાન દેશ ગણાય છે, પણ પ્રશ્ન એ છે કે શું આ યુવાધન ખરેખર દેશના વિકાસમાં સક્રિય ભાગીદાર બની રહ્યું છે? શિક્ષણનો સાચો અર્થ માત્ર ડિગ્રીઓ મેળવવી કે જાડાં પુસ્તકો ગોખવા તે નથી, પરંતુ શિક્ષણ એવું હોવું જોઈએ જે માણસને સ્વનિર્ભર અને પગભર બનાવે. સ્વામી વિવેકાનંદે સચોટ કહ્યું હતું કે, “શિક્ષણ એ માણસમાં રહેલી પૂર્ણતાનું પ્રગટીકરણ છે.” આજના ગળાકાપ સ્પર્ધાના યુગમાં જે શિક્ષણ પેટનો ખાડો ન પૂરી શકે તે શિક્ષણ પાયા વિનાના મહેલ જેવું છે. તેથી જ, આધુનિક ભારતમાં વ્યવસાયી (Vocational) શિક્ષણ હવે પસંદગી નહીં પણ અનિવાર્યતા બની ગઈ છે.
વર્તમાન શિક્ષણ પ્રથાની મર્યાદાઓ
આજની પ્રચલિત શિક્ષણ પદ્ધતિ પર નજર કરીએ તો ખ્યાલ આવે છે કે આપણે હજુ પણ બ્રિટિશ કાળની ‘મેકોલે’ની શિક્ષણ પ્રથાના કેદી છીએ, જે માત્ર કારકુનો પેદા કરવા માટે બનાવવામાં આવી હતી. લાખો યુવાનો બી.એ., બી.કોમ. કે એમ.એ. થઈને યુનિવર્સિટીમાંથી બહાર નીકળે છે, પણ જ્યારે નોકરીના બજારમાં પગ મૂકે ત્યારે તેમની પાસે કોઈ ટેકનિકલ કૌશલ્ય (Skill) હોતું નથી. પરિણામે દેશમાં શિક્ષિત બેરોજગારીનો આંકડો સતત વધતો જાય છે. ડિગ્રી એ માત્ર કાગળનો ટુકડો છે, જ્યારે હુન્નર એ જીવનભરની કમાણી છે.
યા હોમ કરીને પડો, ફતેહ છે આગે.” — કવિ નર્મદ
વ્યવસાયી શિક્ષણ: પ્રાયોગિક જ્ઞાનનો મહિમા
વ્યવસાયી શિક્ષણની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે થીયરી કરતાં પ્રેક્ટિકલ જ્ઞાન પર વધુ ભાર મૂકે છે. જો કોઈ વિદ્યાર્થીને માધ્યમિક સ્તરથી જ ઈલેક્ટ્રોનિક્સ, મોબાઈલ રીપેરીંગ, ફેશન ડિઝાઈનિંગ, ગ્રાફિક્સ, પ્લમ્બિંગ કે આધુનિક ખેતીનું જ્ઞાન આપવામાં આવે, તો તે ગ્રેજ્યુએટ થયા પછી નોકરી માટે વલખાં નહીં મારે, પણ પોતે જ ‘ઉદ્યોગસાહસિક’ બની બીજા પાંચ માણસોને રોજગારી આપી શકશે. વ્યવસાયલક્ષી શિક્ષણથી શ્રમ પ્રત્યેનો સૂગ દૂર થાય છે અને વિદ્યાર્થીમાં આત્મવિશ્વાસ જાગે છે.
નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) અને કૌશલ્ય વિકાસ
ભારત સરકારની નવી શિક્ષણ નીતિ ૨૦૨૦ આ દિશામાં એક ક્રાંતિકારી કદમ છે. આ નીતિ મુજબ ધોરણ ૬ થી જ વિદ્યાર્થીઓને વ્યાવસાયિક વિષયો સાથે જોડવામાં આવશે. જ્યારે બાળક નાનપણથી જ લાકડાકામ, ધાતુકામ કે કોડિંગ જેવી પ્રવૃત્તિઓ શીખશે, ત્યારે તેને પોતાની સાચી રુચિની ખબર પડશે. જાપાન અને જર્મની જેવા દેશોની પ્રગતિનું રહસ્ય પણ આ જ છે; ત્યાં ડિગ્રી કરતાં કામ કરવાની કુશળતાને વધુ માન આપવામાં આવે છે.
સીમ સોહામણી કરી આ મહેનત, માનવીની પ્રીતે.”
આત્મનિર્ભર ભારતનું સપનું
વડાપ્રધાનના ‘મેક ઈન ઈન્ડિયા’ અને ‘સ્ટાર્ટઅપ ઈન્ડિયા’ જેવા મિશન ત્યારે જ સફળ થશે જ્યારે આપણો યુવાન માત્ર નોકરી શોધનાર (Job Seeker) મટીને નોકરી આપનાર (Job Provider) બનશે. વ્યવસાયી શિક્ષણથી ગામડાઓનો વિકાસ થશે અને શહેરો તરફનું સ્થળાંતર ઘટશે. જ્યારે હાથમાં હુન્નર હશે, ત્યારે ગરીબી અને બેરોજગારી જેવા રાક્ષસો આપોઆપ નાશ પામશે.
ઉપસંહાર: સમયનો તકાજો
નિષ્કર્ષમાં એટલું જ કહી શકાય કે જો ભારતને ફરીથી ‘જગતગુરુ’ બનાવવું હોય, તો આપણે ડિગ્રીધારી બેરોજગારોની ફોજ ઉભી કરવાને બદલે કૌશલ્યવાન અને કાર્યક્ષમ યુવાનો તૈયાર કરવા પડશે. શિક્ષણ સંસ્થાઓએ માત્ર ગોખણપટ્ટીના કેન્દ્રો બનવાને બદલે ‘હુન્નરના મંદિરો’ બનવું પડશે. યાદ રાખો, નસીબ કદાચ સાથ ન આપે, પણ હાથનું કૌશલ્ય ક્યારેય દગો દેતું નથી. અક્ષરજ્ઞાન મગજને તેજ બનાવે છે, પણ વ્યવસાયી જ્ઞાન જીવનને વેગ આપે છે.
કૌશલ્યના બળે એ મિટાવે, પોતે પોતાની ગરીબ.”