પ્રાચીન ભારતના વિજ્ઞાનીઓએ ધાતુવિદ્યાના ક્ષેત્રે વિશ્વભરમાં અદ્વિતીય અને પ્રશંસનીય સિદ્ધિઓ હાંસલ કરી હતી, જેનો ઇતિહાસ હજારો વર્ષ જૂનો છે. આ પ્રગતિની શરૂઆત પ્રાચીન સિંધુખીણની હડપ્પીય સંસ્કૃતિથી જ જોવા મળે છે, જ્યાંના અવશેષોમાંથી મળેલી કાંસાની નર્તકીની પ્રતિમા એ સાબિતી આપે છે કે તે સમયના લોકો ધાતુને ઓગાળીને તેમાંથી કલાત્મક આકારો બનાવવાની કલામાં નિપુણ હતા. ત્યારબાદ કુષાણ વંશના રાજાઓના શાસનકાળ દરમિયાન તક્ષશિલામાંથી પ્રાપ્ત થયેલી ભગવાન બુદ્ધની ધાતુપ્રતિમાઓ ભારતની ધાતુવિદ્યાના વિકાસની સાક્ષી પૂરે છે. દક્ષિણ ભારતમાં ખાસ કરીને 10મી અને 11મી સદી દરમિયાન ચોલ રાજાઓના આશ્રય હેઠળ ધાતુશિલ્પો બનાવવાની કલા તેના સર્વોચ્ચ શિખરે પહોંચી હતી, જેમાં ધાતુઓને મિશ્રિત કરવાની અને તેને મજબૂતી આપવાની વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થતો હતો.
આ સમયગાળાનું સૌથી જગવિખ્યાત અને શ્રેષ્ઠ નમૂના સમાન શિલ્પ એટલે મહાદેવ નટરાજ (શિવ) નું ધાતુશિલ્પ, જે આજે પણ તેની કલાત્મકતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ માટે ચેન્નઈના સંગ્રહાલયમાં સુરક્ષિત રાખવામાં આવ્યું છે. આ જ સંગ્રહાલયમાં ધનુષધારી રામની ભવ્ય ધાતુપ્રતિમા પણ સંગ્રહિત છે જે તે સમયની ચોકસાઈ અને કલાનું અદભૂત ઉદાહરણ છે. ગુપ્ત યુગ દરમિયાન ધાતુવિદ્યામાં મળેલી સફળતાના પુરાવા રૂપે સારનાથમાંથી મળેલી બુદ્ધની પ્રતિમા અને નાલંદા તેમજ સુલતાનગંજમાંથી મળી આવેલી બુદ્ધની સાડા સાત ફૂટ ઊંચી તાંબાની મૂર્તિઓ ગણાવી શકાય. આ ઉપરાંત મથુરામાંથી મળેલી જૈન પ્રતિમાઓ પણ ધાતુકામની ઉત્કૃષ્ટ શ્રેણીમાં આવે છે. આ મૂર્તિઓની ખાસિયત એ હતી કે હજારો વર્ષો વિતવા છતાં તેના પર કાટ લાગ્યો નથી અથવા તેનું તેજ ઝાંખું પડ્યું નથી, જે પ્રાચીન ભારતીયોના ધાતુ વિજ્ઞાનના ઊંડા જ્ઞાનનો પરિચય આપે છે.
કેવળ ધાર્મિક પ્રતિમાઓ જ નહીં, પરંતુ ભારતીય કારીગરોએ ધાતુઓનો ઉપયોગ રોજિંદા જીવનની કલાત્મક વસ્તુઓ બનાવવામાં પણ કર્યો હતો. જેમાં કલાત્મક દેવ-દેવીઓની મૂર્તિઓ, પશુ-પંખીઓના આકારો ધરાવતા શિલ્પો, ભવ્ય મહેલો માટે વપરાતી હીંચકાની મજબૂત સાંકળો, સોપારી કાપવા માટેની વિવિધ પ્રકારની આકર્ષક અને નકશીદાર સૂડીઓ તથા કલાત્મક દીવીઓ અને મશાલોનો સમાવેશ થાય છે. ધાતુના પતરાંમાંથી વાસણો બનાવવા અને તેના પર સુંદર કોતરણી કરવાની આ પરંપરાએ ભારતને વિશ્વના બજારમાં એક અલગ ઓળખ અપાવી હતી. આમ, શિલ્પકલા અને વિજ્ઞાનના સમન્વયથી રચાયેલી ભારતની ધાતુવિદ્યા એ આપણા પૂર્વજોની બૌદ્ધિક ક્ષમતા અને તકનીકી કૌશલ્યનું ભવ્ય પ્રતીક છે.
આમ, પ્રાચીન ભારતે ધાતુવિદ્યામાં કરેલું પ્રદાન વિશ્વના ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત છે.