પ્રશ્ન: સંગીત રત્નાકર ગ્રંથનો સવિસ્તર પરિચય આપો.
૧. સંગીત રત્નાકર એ ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતનો અત્યંત મહત્વનો અને પાયાનો ગ્રંથ માનવામાં આવે છે. સંગીતના જ્ઞાનના ભંડાર સમાન આ ગ્રંથની રચના સંગીત શાસ્ત્રના મહાન પંડિત દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
૨. પંડિત સારંગદેવ દેવગિરિ (દોલતાબાદ) ના નિવાસી હોવાથી તેઓ ભારતના ભૌગોલિક સ્થાનનો લાભ મેળવી શક્યા હતા. તેઓ ઉત્તર ભારત અને દક્ષિણ ભારત એમ બંને પ્રદેશોની સંગીત શૈલીઓથી ખૂબ જ સારી રીતે માહિતગાર હતા, જેની અસર આ ગ્રંથમાં જોવા મળે છે.
૩. સંગીતના પ્રખર વિદ્વાન પંડિત એ આ ગ્રંથના મહત્વને સ્વીકારતા જણાવ્યું છે કે, સંગીત રત્નાકર એ ભારતીય સંગીતનો સૌથી વધુ પ્રમાણભૂત અને અધિકૃત ગ્રંથ છે. સંગીત શીખનાર દરેક વિદ્યાર્થી માટે આ ગ્રંથ એક માર્ગદર્શિકા સમાન છે.
૪. સંગીતના સાત અંગો (સ્વર, રાગ, તાલ વગેરે) ને ઊંડાણપૂર્વક સમજવા અને સમજાવવા માટે આખા ભારતમાં સંગીત રત્નાકર જેવો બીજો કોઈ અજોડ ગ્રંથ નથી. સંગીતની બારીકીઓ આમાં ખૂબ જ સ્પષ્ટતાથી વર્ણવવામાં આવી છે.
૫. આ ગ્રંથમાં સંગીતના સિદ્ધાંતો ઉપરાંત ગાયન, વાદન અને નૃત્ય એમ ત્રણેય કલાઓનો સુમેળ સાધવામાં આવ્યો છે. મધ્યકાલીન ભારતની સંગીત પદ્ધતિને સમજવા માટે આ ગ્રંથ એક અનિવાર્ય સ્ત્રોત છે.
૬. સંગીત રત્નાકરને આજે પણ સંગીતકારો અને સંશોધકો દ્વારા એક ‘સંગીતનો વિશ્વકોષ’ માનવામાં આવે છે, કારણ કે તેમાં સંગીતની પ્રાચીન પરંપરાઓને વૈજ્ઞાનિક રીતે રજૂ કરવામાં આવી છે.
આમ, ભારતીય સંગીતના ભવ્ય વારસાને જાળવી રાખવામાં અને તેને નવી પેઢી સુધી પહોંચાડવામાં સંગીત રત્નાકર ગ્રંથનું પ્રદાન અતુલનીય છે.